Osteoporoza – jedna z chorób XXI wieku

Choroby cywilizacyjne to globalnie szerzące się, powszechnie znane choroby, spowodowane rozwojem cywilizacji. W krajach wysokorozwiniętych i szybko rozwijających się są przyczyną ponad 80% wszystkich zgonów. Czynnikami sprzyjającymi ich rozwojowi jest nowoczesny styl życia związany z brakiem aktywności fizycznej, siedzącym trybem życia, stosowaniem diety bogatej w produkty wysokotłuszczowe i zawierającej dużą ilość cukrów, paleniem tytoniu, nadużywaniem alkoholu oraz stresem (Roik 2008).

Osteoporoza zajmuje 3. miejsce wśród przyczyn zgonów, po chorobach układu krążenia i nowotworach, głównie z powodu powikłań u chorych ze złamaniami kości, zwłaszcza szyjki kości udowej. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) osteoporoza, obok chorób serca, cukrzycy, otyłości i nowotworów należy do chorób uzależnionych od trybu życia, które dzięki dietoprofilaktyce można w znacznym stopniu ograniczyć. „Osteoporoza jest to metaboliczna, układowa choroba szkieletu charakteryzująca się niską masą kostną w jednostce objętości tkanki kostnej, doprowadzająca do upośledzenia architektoniki kości i w konsekwencji do zwiększonej jej łamliwości i podatności na złamania” (Nejman i Garwacka-Jodzis 1996). Choroba rozwija się w ciągu długiego czasu bez jakichkolwiek objawów. Stopniowa utrata masy kostnej prowadzi do zmniejszenia wytrzymałości mechanicznej szkieletu i sprzyja powstawaniu złamań, głównie kości przedramienia, nadgarstka, trzonów kręgowych oraz szyjki kości udowej pod wpływem nawet niewielkiego urazu. Najczęściej dotyka ona kobiety w podeszłym wieku, rasy białej, o drobnej budowie i niskiej masie ciała oraz obciążone dodatnim wywiadem rodzinnym. Jednakże ⅓ wszystkich przypadków zachorowań dotyczy mężczyzn (Marcinowska-Suchowierska 2002).

Profilaktyka osteoporozy zaczyna się już w dzieciństwie. Dieta będąca źródłem wapnia oraz składników ułatwiających jego przyswajanie umożliwia osiągnięcie optymalnej masy szczytowej kości w wieku około 25 lat. Im więcej składników budulcowych zostaje dostarczonych kościom w młodości, tym więcej płynących z tego faktu korzyści w wieku podeszłym. Prawidłowe pokrycie zapotrzebowania na wapń w każdym okresie życia ma pozytywny wpływ na zdrowie kości. Nawet w wieku menopauzalnym nie jest jeszcze za późno, aby wprowadzić dietę przyjazną kościom, ze spożyciem wapnia wynoszącym 1500 mg/dobę (Bartl 2009).

Właściwe odżywianie i styl życia odgrywa zasadniczą rolę w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy. Jak w przypadku większości chorób, łatwiej zapobiegać osteoporozie niż ją leczyć. Dlatego też odpowiednia podaż składników odżywczych i regularna aktywność fizyczna wpływają na rozwój większej masy kostnej. Szczytową masę kości gąbczastej człowiek osiąga około 25-30 roku życia, a kości korowej (zbitej) średnio o 5 lat później. Od około 40 roku życia, niezależnie od płci, następuje stopniowe obniżanie masy układu kostnego, średnio około 1% rocznie (Bartl 2009). Proces ten przebiega szybciej u kobiet po 50 roku życia z uwagi na zmniejszanie się ilości wytwarzanych przez jajniki estrogenów. Ich niedobór powoduje zwiększenie aktywności i liczby osteoklastów, powodujących resorpcję kości. Dodatkowo efekt ten nasila się po operacyjnym usunięciu jajników. Ubytek masy szkieletu rocznie sięga 4-8% w kości gąbczastej i 2-3% w kości korowej. Tym samym oznacza to, że kobiety tracą średnio 40% masy kostnej między 40 a 70 roku życia, podczas gdy u mężczyzn ubytek ten jest niższy i wynosi 20% w tym samym przedziale wiekowym (Marcinowska-Suchowierska 2002).

Niezbędnym dla zdrowia kości jest wapń i witamina D, ale nie są to jednak czynniki działające samodzielnie. Inne składniki diety, np. magnez, cukier czy błonnik, mogą wpływać na poziom wapnia w organizmie. Wapń odgrywa główną rolę w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy (Germano i in. 2000). Zbyt niska jego podaż w okresie wzrostu organizmu prowadzi do osiągnięcia niskiej masy kostnej i zwiększa ryzyko osteoporozy w późniejszym okresie życia. Powszechnie wiadomo, że najbogatszym źródłem wapnia w polskiej diecie są: jaja, mleko, produkty mleczne, głównie sery żółte, w mniejszym stopniu twarogi oraz mleczne napoje fermentowane. Wapń znajdujący się w środowisku bakterii probiotycznych obecnych w mlecznych napojach fermentowanych jest znacznie lepiej wchłaniany przez organizm (Moneta 2006). Ze względu na wiele kontrowersji wokół spożycia mleka oraz w związku z coraz częściej występującą u dzieci i dorosłych nietolerancją laktozy, spożycie produktów mlecznych często jest ograniczone. Należy pamiętać, że pierwiastek ten z powodzeniem można również uzupełniać spożywając produkty pochodzenia roślinnego, takie jak: zielone warzywa liściaste, brokuły, wodorosty, ziarno soi oraz produkty wzbogacone w wapń, np. ryż, soki. (Górscy 2002). Ponadto wiele rodzajów naturalnej wody mineralnej zawiera duże ilości wapnia, który jest dobrze przyswajany przez organizm (Germano i in. 2000). W Polsce dostępnych jest wiele butelkowanych wód mineralnych wysokozmineralizowanych zawierających wapń w ilości około 200 mg/l oraz magnez w ilości około 100 mg/l.

Obok wapnia, kości zawierają spore zapasy magnezu. Reguluje on transport wapnia, pobudza do działania tworzące kość osteoblasty, zwiększa gęstość mineralną gąbczastej tkanki kostnej, aktywuje witaminę D. Niedobór magnezu zaburza wszystkie fazy resorpcji i tworzenia kości. (Germano i in. 2000). Zaleca się, aby wapń i magnez przyjmować w proporcji 2:1. Nadmiar wapnia i estrogenu wpływa na obniżenie poziomu magnezu. Średnie zapotrzebowanie na magnez dla osoby dorosłej waha się w granicach od 255-350 mg (Jarosz i in. 2008). Bogatym źródłem magnezu w pokarmach są: brązowy ryż, kasza gryczana, ciemnozielone warzywa, orzechy, rośliny strączkowe, nasiona słonecznika, sezamu, dyni, kukurydza, zarodki i otręby pszenne, produkty zbożowe z pełnego przemiału, banany, kakao.

Kolejnym czynnikiem niezbędnym dla zdrowia układu kostnego jest witamina D. Należy do najważniejszych czynników wspomagających wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego i zmniejszających wydalanie tego pierwiastka przez nerki. Dostarczana jest do organizmu wraz z pożywieniem oraz w wyniku syntezy skórnej pod wpływem promieniowania słonecznego. Latem, nawet przy średnim napromieniowaniu słonecznym, produkcja witaminy D w skórze może całkowicie pokryć zapotrzebowanie organizmu. W okresie jesienno-zimowym należy uwzględnić w diecie spożywanie tłustych ryb morskich (np. śledź, makrela, łosoś) lub przyjmować witaminę D2 (ergokalcyferol) lub D3 (cholekalcyferol) w skutecznej dawce 400-800 j.m. Do powstania aktywnej, przyswajalnej witaminy D dochodzi przy udziale dehydrocholesterolu, pracy wątroby oraz nerek (Jarosz i Bułhak-Jachymczyk 2008).

W miarę starzenia się organizmu trawienie staje się mniej wydajne i ilość wapnia oraz magnezu wchłanianego z przewodu pokarmowego ulega zmniejszeniu. Stosując suplementację tych pierwiastków należy pamiętać, że niektóre czynniki mogą ograniczać lub nawet hamować ich absorpcję. Należą do nich: kawa, alkohol, preparaty cynku, leki neutralizujące kwas żołądkowy, zawierające glin. Ponadto takie produkty, jak: szpinak, boćwina, płatki zbożowe bogate w błonnik, czy produkty z pełnego przemiału zboża wiążą się z wapniem i magnezem, który w takiej formie nie może być przyswojony przez organizm. Dlatego preparaty wapniowe należy przyjmować z innymi posiłkami, najlepiej w dawkach podzielonych, co pozwoli organizmowi lepiej go wchłonąć i zużytkować (Germano i in. 2000).